Τι αποκαλύπτουν τα απόρρητα έγγραφα για την εισβολή στην Κύπρο

Οι ανησυχίες της Ουάσιγκτον για πιθανή ελληνοτουρκική σύγκρουση

Τα έγγραφα FRUS και τα αρχεία της Washington Special Actions Group υποδεικνύουν ότι η αμερικανική ηγεσία είχε συνειδητοποιήσει την αυξημένη πιθανότητα τουρκικής στρατιωτικής επέμβασης. Ωστόσο, το βασικό της μέλημα ήταν να αποτραπεί η σύγκρουση μεταξύ των δύο συμμάχων του ΝΑΤΟ, της Ελλάδας και της Τουρκίας.

Ο Χένρι Κίσινγκερ δήλωνε συνεχώς ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αναγνώριζαν την Κύπρο ως «ενιαία, κυρίαρχη και ανεξάρτητη χώρα» και δεν μπορούσαν να επιτρέψουν καμία ενέργεια που θα άλλαζε την κρατική της οντότητα. Παρ' όλα αυτά, η Ουάσιγκτον επιδίωκε να κερδίσει χρόνο, να αποφύγει μια ευρεία σύγκρουση και να αποτρέψει τη σοβιετική ανάμειξη στην Ανατολική Μεσόγειο.
Το δίλημμα της Αμερικής περιγράφεται ξεκάθαρα σε ένα τηλεγράφημα του Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Παρότι ο Μακάριος θεωρούνταν νόμιμος Πρόεδρος, η επιστροφή του χωρίς στρατιωτική στήριξη από το εξωτερικό ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Το καθεστώς Σαμψών επίσης δεν είχε αναγνώριση. «Δεν αποδεχόμαστε το καθεστώς Σαμψών», υπογραμμιζόταν. Ωστόσο, αναφερόταν ότι θα ήταν επικίνδυνο να επιχειρηθεί η απομάκρυνσή του αν δεν υπήρχε εναλλακτική λύση. 

Η ενημέρωση του αμερικανικού επιτελείου

Στις 19 Ιουλίου, η WSAG συγκεντρώθηκε στο Κέντρο Επιχειρήσεων του Λευκού Οίκου. Συμμετείχαν αξιωματούχοι από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, το Πεντάγωνο, το Γενικό Επιτελείο και τη CIA. Ο υφυπουργός Άμυνας Γουίλιαμ Κλέμεντς ενημέρωσε για την αποστολή μιας αμερικανικής αμφίβιας δύναμης, αποτελούμενης από πέντε πλοία, 1.800 πεζοναύτες και 14 ελικόπτερα, κοντά στην Κύπρο. Ο σκοπός δεν ήταν η επέμβαση, αλλά η πιθανή εκκένωση Αμερικανών πολιτών.

Την ίδια στιγμή, ο απεσταλμένος των ΗΠΑ Τζόζεφ Σίσκο βρισκόταν μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας. Από την Αθήνα είχε αποσπάσει μερικές υποχωρήσεις: συμμετοχή σε συνομιλίες στο Λονδίνο και αυξημένο ρόλο του ΟΗΕ σε λιμάνια και αεροδρόμια. Ωστόσο, η ελληνική πλευρά απέρριψε την τουρκική απαίτηση για πρόσβαση των Τουρκοκυπρίων στη θάλασσα, βλέποντάς την ως συγκαλυμμένη διχοτόμηση.

Ο Σίσκο έγραψε στον Κίσινγκερ μια από τις πιο αποκαλυπτικές φράσεις: «Έχω την ξεκάθαρη εντύπωση ότι, όποιες κι αν είναι οι εξελίξεις, οι Τούρκοι πιστεύουν πως αυτή είναι η κατάλληλη στιγμή για να επιτύχουν μέσω στρατιωτικής δράσης έναν διαρκή στόχο τους».
Δεν χρειαζόταν προφητικές ικανότητες, αλλά πολιτική αποφασιστικότητα, που δυστυχώς δεν υπήρξε. 

Η απειλή προς τον Μακάριο

Στα ίδια αρχεία φαίνεται και ένα παρασκήνιο λιγότερο γνωστό. Η κυπριακή πλευρά ζήτησε αμερικανικό αεροπλάνο για τη μεταφορά του Μακαρίου από τη Νέα Υόρκη στην Ουάσιγκτον, επικαλούμενη απειλές κατά της ζωής του.

Η αρχική πρόταση ήταν να απορριφθεί το αίτημα, για να μη θεωρηθεί ότι οι ΗΠΑ έπαιρναν το μέρος του Μακαρίου. Όμως, ο εκπρόσωπος της CIA, Τζορτζ Λόντερ, αποκάλυψε ότι υπήρχαν πληροφορίες από «αξιόπιστη πηγή» ότι είχαν εκδοθεί εντολές για τη δολοφονία του Μακαρίου «οπουδήποτε και οποτεδήποτε στον κόσμο».

Τελικά προτάθηκε μια συμβιβαστική λύση: ένα μικρό στρατιωτικό τζετ χωρίς διακριτικά. Έτσι, θα εξασφαλιζόταν η ασφάλεια του Μακαρίου, χωρίς να φανεί ότι υπήρχε πολιτική στήριξη. 

«Αποβιβάζονται»

Το βράδυ της 19ης προς 20ή Ιουλίου, στην Ουάσιγκτον τα πράγματα είχαν γίνει σαφή. Η CIA εκτιμούσε ότι οι τουρκικές δυνάμεις ήταν έτοιμες να αποβιβαστούν στην Κερύνεια, στοχεύοντας στην κατάληψη της Κερύνειας, της Αμμοχώστου και μιας ζώνης που θα ένωνε τις δύο περιοχές, για να ενισχύσουν τη διαπραγματευτική θέση της Τουρκίας.

Σε τηλεφωνική συνομιλία με τον υπουργό Άμυνας Τζέιμς Σλέσινγκερ, ο Κίσινγκερ ενημέρωσε ότι οι τουρκικές δυνάμεις είχαν αρχίσει την αποβίβαση.

«Αποβιβάζονται», ανέφερε.

Συζητώντας για τους πραγματικούς στόχους της Άγκυρας, ο Σλέσινγκερ εκτίμησε ότι η Τουρκία δεν θα αποδεχόταν τίποτα λιγότερο από τον έλεγχο ενός τμήματος του νησιού. Ο Κίσινγκερ απάντησε ότι, αν αυτός ήταν ο στόχος, τότε θα έπρεπε να εργαστούν για μια «διπλή ένωση», δηλαδή μια πρακτική λύση που θα οδηγούσε σε de facto διχοτόμηση.

Σχεδόν στις 5 τα ξημερώματα της 20ής Ιουλίου, ο τουρκικός στόλος έφτασε στις βόρειες ακτές της Κύπρου. Η επιχείρηση «Αττίλας» ξεκίνησε με βομβαρδισμούς, αποβίβαση στο Πέντε Μίλι, δυτικά της Κερύνειας, και ρίψεις αλεξιπτωτιστών βόρεια της Λευκωσίας. 

Το εμπάργκο όπλων που έπρεπε να παραμείνει αθέατο

Μετά την έναρξη της εισβολής, ο Κίσινγκερ ενημέρωσε τηλεφωνικά τον Ρίτσαρντ Νίξον ότι η Αθήνα είχε δεχθεί την αμερικανική πρόταση για παύση των εχθροπραξιών, ενώ η Άγκυρα ανέβαλλε τη συμφωνία για να δημιουργήσει τετελεσμένα γεγονότα. «Προσπαθούν να κερδίσουν όσο δυνατόν περισσότερο έδαφος», είπε.

Ο Νίξον ρώτησε αν υπήρχε κίνδυνος άμεσης εμπλοκής της Ελλάδας. Ο Κίσινγκερ απάντησε: «Αν οι Έλληνες δεν πάνε σε πόλεμο το πρωί, πιστεύω ότι θα είμαστε εντάξει».

Το εργαλείο πίεσης που εξεταζόταν αφορούσε τη διακοπή στρατιωτικής βοήθειας προς τις δύο χώρες. Όμως, σε άλλη απόρρητη συνομιλία με τον Ρόμπερτ Ίνγκερσολ, ο Κίσινγκερ φάνηκε να ακυρώνει την επίσημη ανακοίνωση για διακοπή των αποστολών όπλων. Ήθελε να αποφύγει την πολιτική καταγραφή ενός εμπάργκο, φοβούμενος ότι δεν θα επανεκκινούσε εύκολα. Η οδηγία ήταν σαφής: Να μην πραγματοποιηθούν παραδόσεις, αλλά να παρουσιαστούν ως «τεχνικές καθυστερήσεις». 

Το Ψήφισμα 353 και η κατάσταση επί του εδάφους

Ενώ οι τουρκικές δυνάμεις επιχειρούσαν, στον ΟΗΕ συνεχίζονταν οι διαπραγματεύσεις για το Ψήφισμα 353. Η γαλλική πρόταση ζητούσε την αποχώρηση όλων των ξένων στρατευμάτων που υπερέβαιναν τις διεθνείς συμφωνίες, αναφορά που αφορούσε και τις τουρκικές δυνάμεις.

Ο Κίσινγκερ σχολίασε ότι αυτή η ιδέα «ίσως να μην είναι κακή», αν και προσέθεσε ότι «δεν θα αρέσει στους Τούρκους». Τελικά, το Συμβούλιο Ασφαλείας ζήτησε άμεση παύση των εχθροπραξιών, τερματισμό ξένης στρατιωτικής επέμβασης, αποχώρηση ξένων στρατευμάτων που δεν προβλέπονταν και διαπραγματεύσεις μεταξύ Ελλάδας, Τουρκίας και Ηνωμένου Βασιλείου.

Όταν το ψήφισμα εγκρίθηκε, η Τουρκία είχε ήδη εδραιώσει την παρουσία της στην Κύπρο.

Η ΟΥΝΦΙΚΥΠ (Ειρηνευτική Δύναμη του ΟΗΕ) τέθηκε σε επιφυλακή, ενίσχυσε τα παρατηρητήρια, έκανε περιπολίες και προσπάθησε να επιτύχει τοπικές εκεχειρίες. Ωστόσο, δεν άλλαξε την πορεία των γεγονότων.

Τα αρχεία δεν αφήνουν περιθώρια για αυταπάτες. Η κρίση δεν εξέπληξε τις μεγάλες δυνάμεις. Η τουρκική εισβολή είχε προβλεφθεί, συζητηθεί και αναλυθεί σχολαστικά. Αυτό που δεν έγινε ήταν η αποτροπή της.
Το πρωί της 20ής Ιουλίου 1974, η διπλωματία είχε ήδη παραχωρήσει τη θέση της σε στρατιωτική δράση. Η Κύπρος πλήρωσε το τίμημα του πραξικοπήματος, της προδοσίας, της τουρκικής επιθετικότητας και της κυνικής στάσης εκείνων που έβλεπαν στο νησί μόνο μια γεωπολιτική σκακιέρα, αντί για μια χώρα που βυθιζόταν στην τραγωδία.