Πώς παρέδωσε ο Κίσινγκερ την Κύπρο στους Τούρκους

Η μαρτυρία από το βιβλίο

[...] Κατά τη διάρκεια αυτής της συζήτησης, ο Σπέιν έκανε μια σημαντική αποκάλυψη, η οποία, δυστυχώς, δεν κέρδισε την προσοχή που άξιζε.

Όσοι αναζητήσαμε την αλήθεια για το διπλό έγκλημα του πραξικοπήματος της χούντας εναντίον του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και την τουρκική εισβολή, αναρωτηθήκαμε γιατί η Ουάσινγκτον δεν έβαλε φρένο στον Μπουλέντ Ετσεβίτ.

Οι Αμερικανοί διέθεταν τα μέσα να αποτρέψουν την τουρκική εισβολή. Το πέτυχαν το 1964 με μια επιστολή από τον τότε Πρόεδρο Λίντον Τζόνσον και με την αποστολή του υπουργού Εξωτερικών Σάιρους Βανς το 1967. Οι Τούρκοι δεν τόλμησαν να προχωρήσουν και θεώρησαν τις παρεμβάσεις αυτές μια τεράστια διπλωματική προσβολή μέχρι το 1974.

Στην έρευνα υπήρχαν φήμες, τις οποίες δεν πιστέψαμε ούτε εξετάσαμε επαρκώς, ότι ο Πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον, αν και ήταν σε πολιτική παρακμή, προσπάθησε να αποτρέψει τους Τούρκους, όπως έκανε ο Τζόνσον. Επικοινωνήσαμε με άτομα του κύκλου του Κίσινγκερ, που δήλωσαν άγνοια. Ίσως δεν έλεγαν την αλήθεια, καθώς οι επαφές του Σπέιν βρίσκονται σε απόρρητα τηλεγραφήματα του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, τα οποία είχαν σίγουρα διαβάσει.

Ο Σπέιν αποκάλυψε ότι στις 19 Ιουλίου 1974, μία μέρα πριν την τουρκική εισβολή, έφτασε στην Άγκυρα επιστολή από τον Πρόεδρο Νίξον, που ήταν στην Καλιφόρνια.

Ο Σπέιν περιέγραψε την επιστολή ως πιο σκληρή από εκείνη του Τζόνσον προς τον Τούρκο πρωθυπουργό Ινονού το 1964, περιλαμβάνοντας απειλές σε περίπτωση μη συμμόρφωσης.

Ο Σπέιν, που συνόδευσε τον πρέσβη Μακόμπερ στο γραφείο του Ετσεβίτ, κρατούσε την επιστολή του Νίξον. Όταν μπήκαν, ο Ετσεβίτ μιλούσε με τον Χένρι Κίσινγκερ, που ασχολείτο τότε με πολλά θέματα ταυτόχρονα. Το σημαντικότερο ζήτημα για τον Κίσινγκερ ήταν μια περιορισμένη εισβολή στην Κύπρο που δεν θα έφερνε την Ελλάδα και την Τουρκία σε πόλεμο.

Ο Σπέιν με τον Μακόμπερ παρέμειναν στην αίθουσα μετά από προτροπή του Ετσεβίτ και άκουσαν μεγάλο μέρος της συνομιλίας.

Ο Σπέιν καταγράφει όσα συνέβησαν, διότι τότε είχε ξεκινήσει να γράφει το βιβλίο του “In Those Days, A Diplomat Remembers” με τις αναμνήσεις του.

[...] Συνεχίζει ο Σπέιν, αποκαλύπτοντας την καθοριστική στιγμή που οδήγησε στην εισβολή, επειδή ο ίδιος και ο Μακόμπερ δεν ακολούθησαν τις οδηγίες από τον Λευκό Οίκο, όχι το Στέιτ Ντιπάρτμεντ του Κίσινγκερ.

Ακολουθεί η αναφορά:

“Αυτό είναι ένα από τα πιο παράξενα κεφάλαια διπλωματικής ιστορίας που έχω συναντήσει. Ο Τζο Σίσκο, σε ένα πολυπληθές αεροπλάνο με τον Μπομπ Ντίλον και άλλους, εμφανίστηκε τρεις ημέρες πριν από την εισβολή στην Άγκυρα. Ήρθε για να συναντήσει τον Ετσεβίτ και έφυγε πεπεισμένος ότι οι Τούρκοι θα εισβάλουν.

Μέχρι τότε όλοι μας είχαμε την ίδια πεποίθηση. Η ομάδα πήγε στην Αθήνα με σκοπό να αποτρέψει έναν πόλεμο μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.

Την επόμενη μέρα φτάνει μια επιστολή από τον Πρόεδρο Νίξον προς τον Πρωθυπουργό Ετσεβίτ. Ήταν πιο ισχυρή και σκληρή από την επιστολή του Τζόνσον του 1964.

‘Γνωρίζετε το περιεχόμενο της επιστολής Τζόνσον’, λέει στον συνομιλητή του.

‘Όπως με την Κύπρο;’ ερωτά ο Κένεντι.

‘Ναι, το 1964 οι Τούρκοι σκόπευαν να εισβάλουν στην Κύπρο’, απαντά ο Σπέιν και επεξηγεί:

‘Ο Τζόνσον τους έστειλε μια επιστολή λέγοντας ότι αν εισβάλετε και οι Ρώσοι σας επιτεθούν, μην πιστεύετε ότι το ΝΑΤΟ θα σας προστατεύσει. Οι Τούρκοι δεν τον συγχώρεσαν ποτέ.

Αλλά η επιστολή του Νίξον ήταν ακόμη πιο δυνατή. Δεν θυμάμαι τη διατύπωση, αλλά έλεγε ότι δεν πρέπει να το κάνετε αυτό και αν το κάνετε, θα αντιμετωπίσετε συνέπειες. Στις 12:30 το πρωί, ο Μακόμπερ και εγώ ξεκινήσαμε να παραδώσουμε την επιστολή. Νομίσαμε ότι ήταν λάθος, αλλά έγραφε ‘Από τον Υπουργό’ και ήταν υπογεγραμμένη από τον Νίξον.

Εισήλθαμε στο γραφείο του πρωθυπουργού από την πίσω πόρτα λόγω του πλήθους που φώναζε.

Ανεβήκαμε στο γραφείο του Ετσεβίτ. Ένας βοηθός μας οδήγησε μέσα.

Σταματήσαμε γιατί ο Ετσεβίτ μιλούσε στο τηλέφωνο. Άρχισε να μας καλεί να καθίσουμε.

‘Λοιπόν, χαίρομαι που καταλαβαίνεις, Χένρι’, ήταν η πρώτη φράση που ακούσαμε. Ήταν προφανές ότι μιλούσε με τον Χένρι Κίσινγκερ. Ο Ετσεβίτ τον σεβόταν από την εποχή που παρακολουθούσε τα μαθήματα διπλωματίας του στο Χάρβαρντ. Καταλάβαμε ότι ο Χένρι έλεγε: ‘Μπουλέντ, μην το κάνεις αυτό. Θα προσπαθήσουμε να σε βοηθήσουμε αλλιώς, αλλά μην ξεκινήσεις αυτόν τον πόλεμο’.

Ο Ετσεβίτ απάντησε: ‘Κατανοώ τη θέση σου, αλλά δεν έχουμε άλλη επιλογή. Δεν σκοπεύουμε να κατακτήσουμε την Κύπρο, αλλά να δημιουργήσουμε ένα προγεφύρωμα από το οποίο μπορούμε να διαπραγματευτούμε’.

Εμείς κρατούσαμε την επιστολή του Νίξον που έλεγε ότι αν το κάνετε, θα υποστείτε συνέπειες. Ο Μακόμπερ με κοίταξε και υπέδειξε να κρατήσω την επιστολή στην τσέπη μου. Όταν ο Ετσεβίτ έκλεισε το τηλέφωνο, ρώτησε: ‘Τι μπορώ να κάνω για εσάς;’. Δεν είπαμε τίποτα συγκεκριμένο.

«Θα ξεκινήσουμε αύριο»

Επιστρέψαμε στην Πρεσβεία. Ο Μπιλ Μακόμπερ προσπάθησε να επικοινωνήσει με τον Σίσκο στην Αθήνα. Η δική μου δουλειά ήταν να ενημερώσω το Κέντρο Επιχειρήσεων του Υπουργείου ότι δεν παραδώσαμε την επιστολή και δεν σκόπευα να το κάνουμε χωρίς νέες οδηγίες.

Ο Γουέλς Στέιμπλερ, αναπληρωτής βοηθός υπουργός, μου είπε: ‘Αυτό το τηλεγράφημα το έδωσε ο ίδιος ο Υπουργός. Το υπέγραψε. Είστε σίγουροι;’.

Απάντησα ότι ήμασταν βέβαιοι και θα εξηγούσαμε γιατί σε ένα απόρρητο τηλεγράφημα.

Ο Στέιμπλερ έμεινε έκπληκτος. ‘Λέτε ότι ο πρέσβης Μακόμπερ δεν θα παραδώσει την επιστολή χωρίς περαιτέρω οδηγίες;’. ‘Ναι, σωστά’, απάντησα.

Το επόμενο πρωί οι Τούρκοι εισέβαλαν στην Κύπρο. Για τρεις μέρες δεν έγινε καμία αναφορά στην επιστολή του Νίξον. Τότε εμφανίστηκε ένα συνηθισμένο τηλεγράφημα ‘μόνο για επίσημη χρήση’. ‘Αγνοήστε το DepTel’.

Ο αριθμός του τηλεγραφήματος με το οποίο απορρίφθηκε η παράδοση της επιστολής ήταν: 1212345 και έλεγε “Παραβλέψτε το [τηλεγράφημα] από το Στέιτ με αριθμό 1212345”.